دوام السّموات و الارض ، و مثال اين چنان بود كه كسى گويد كه : [ لي ] ( 1 ) عليك الالف الَّا الفين الَّذي ( 2 ) اقرضتكها ( 3 ) وقت كذا ، مرا هزار دينار بر تو است الَّا آن دو هزار ، يعنى جز آن دو هزار را كه به قرض به تو دادم فلان وقت ، و لا بدّ است از اين تأويل براى آن كه استثنا بيشتر از كمتر درست نباشد ، و اين جواب اختيار فرّاء است و جماعتى مفسّران . وجهى ديگر آن است كه : مراد به استثناء ، آن اوقات است كه ايشان در دنيا باشند و در برزخ و ( 4 ) موقف قيامت ، پيش از آن كه به بهشت يا به دوزخ شوند ، براى آن كه چون ذكر خلود كرد در حقّ ايشان - و اين از خلود بيرون است - به استثنا بايست كردن كه داخل نيست در آن جمله . و وجه سه ام [ آن است ] ( 5 ) كه : مراد به الَّا « واو » عطف است ، [ و المعنى : و ما ] ( 6 ) شاء ربك من الزّيادة عليه ، و از جملهء استشهادات از اين وجه ، قول شاعر است : و كلّ اخ مفارقه اخوه لعمر ابيك الَّا الفرقدان يعنى و الفرقدان ، و قول الآخر ( 7 ) : و ارى لها دارا باغدرة السّي دان لم يدرس لها رسم الَّا رمادا هامدا دفعت ( 8 ) عنه الرّياح خوالد سحم مراد به الَّا در اين بيت اگر « واو » نبود ، كلام متناقض باشد براى آن كه گفت : رسم سراى مندرس شده است الَّا رمادى كه مانده است به دفع ( 9 ) سنگهاى ديگ پايه بادها را از او . اگر الَّا استثناء باشد كلام متناقض بود آنگه راست بدى كه گفته بودى كه : رسم مندرس شده است تا « الَّا » به جاى خود بود ( 10 ) . و وجه چهارم آن است كه : اين استثناء [ از ] ( 11 ) دوام ( 12 ) آسمان و زمين نباشد ، و انّما

--> ( 11 - 6 - 5 - 1 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : الَّا الالفين الَّذين . ( 4 - 3 ) . همهء نسخه بدلها : و در . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : قال آخر . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز لب : رفعت . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : رفع . ( 10 ) . مل : بودى . ( 12 ) . اساس : دوم ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .